چه كسى از حيوان كه بميرد بچه ى شكمش را زنده بيرون ميآورد و بچه ى نارساى ناقص از شكم زنده ، و بعضى ديگر گفته‌اند : يعنى مؤمن از كافر و كافر از مؤمن متولَّد مىكند و اين آيه ميفهماند كه آنها اقرار داشته‌اند كه آفريننده اى هست ، ولى بعضى معتقد بتعدّد خدا و شرك بوده‌اند و بعضى معتقد بواسطه بوده‌اند كه در عبادت و وصول بقرب حقّ چيزهائى را شريك فرض ميكردند و واسطه ى ميان خود و خداوند ميدانستند . عبده : ممكن است اين جمله ها را با علوم و اكتشافات كه پيوسته در پيشرفت هست مطابق كرد كه موجودات زنده ى زمين از ماده مرده اى آفريده شده است كه زمين باشد ، چون بفرض جدا شدن آن از خورشيد ، پاره اى بوده است ، به صورت موادّ مذاب و سوزان ، و باز از موادّ غذائى جامد بيجان نطفه و موجود جاندار درست مىشود . « كَلِمَةُ رَبِّكَ » مجمع : مردم مدينه و ابن عامر « كلمات » به صورت جمع خوانده‌اند و ديگران به صورت مفرد قرائت كرده‌اند . عبده : بواسطه ى همين قرائت ابن عامر در مصحف امام شايد مقصودش عثمان باشد به صورت تاى كشيده « كلمت » نوشته شده است . ابو الفتوح : نوشته است : معنى كلمه آن خبر است كه خداى داد و آنچه در لوح بنوشت از آنچه در سابق علم او رفته بوده است كه ايشان ايمان نيارند . فخر : مقصود از كلمه ى خدا ، يا اخبار و اطَّلاع دادن خداوند است كه آنها مؤمن نميشوند ، و يا علم و اطَّلاع حقّ است از حال آنها كه مؤمن نخواهند شد و معنى اين جمله با ارتباط بجمله ى جلو چنين است همانطور كه ثابت است كه بعد از حقّ جز گمراهى چيزى نيست ، همانطور هم كلمه ى خدا ثابت است كه مؤمن نمى - شوند . و يا همانطور كه گناهكارى آنها ثابت است و مسلم همچنين كلمه ى خدا بر عذاب و گرفتارى آنها حقّ است و درست . روح البيان : يعنى واجب شد عذاب الهى . « أَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ » 33 ابو السعود : اين جمله يا بدل است از « كلمة ربّك »